- Yazar: Rızaoğlu Çatı Editörlüğü
- Yayın tarihi:
- Güncellendi:
- 6 dk okuma
İçindekiler
Kısa cevap: Evet. Konya'da kışlar soğuktur, gün içi sıcaklık farkı yüksektir ve yılda yaklaşık yüz gün don olayı görülür; standartlarda il merkezi II. kar bölgesindedir. Bu veriler kaplama, eğim, katman düzeni, bağlantı ve kar-buz önlemlerini etkiler. İklim tek başına çatı türünü belirlemez, ama her karar için hesaba katılması gereken bir girdidir.
Çatı, binanın yağmura, kara, rüzgâra ve güneşe doğrudan açık olan yüzeyidir. Aynı sistem iki şehirde farklı davranabilir; çünkü çatıya binen yük yalnızca malzemeye değil, yıl boyunca yaşadığı hava koşullarına da bağlıdır. Bu yazı Konya'nın iklim verilerini, çatıdaki karşılıklarını ve karar verirken bakılacak noktaları sıralar. Rakamlar Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) kayıtlarından ve TS EN 1991-1-3 gibi standart metinlerinden alınmıştır; hesap gerektiren her konuda son söz proje müellifinde ve statik hesabı yapan mühendistedir.
Konya'nın iklimi rakamlarla nasıl görünüyor?
MGM'nin 1927-2025 dönemini kapsayan Konya istatistiklerine göre ölçülen en düşük sıcaklık −28,2 °C (Ocak), en yüksek 40,9 °C (Ağustos) olmuştur. Aylık değerlerden yapılan hesaba göre yıllık ortalama sıcaklık yaklaşık 11,8 °C, yıllık yağış yaklaşık 326 mm çıkar; Selçuk Üniversitesi'nin 1975-2006 çalışması 321 mm bulduğundan "yaklaşık 320-330 mm" demek güvenlidir.
MGM, Orta Anadolu'yu gece-gündüz sıcaklık farkı yüksek olan step (yarı kurak) iklim sınıfına koyar. Aylık MGM ortalamalarından hesaplandığında ortalama en yüksek ile en düşük sıcaklık arasındaki fark Ocak'ta yaklaşık 9 °C, Ağustos'ta 14,5 °C, Eylül'de 15 °C kadardır; yani çatı yüzeyi yaz sonu ve sonbahar başında gün içinde belirgin biçimde ısınıp soğur.
Aynı Selçuk Üniversitesi çalışması, Konya'da yılda yaklaşık 103 gün don olayı (sıcaklığın 0 °C'ye düşmesi) görüldüğünü, bunun yaklaşık 69 gününün kış aylarına düştüğünü bildirir. Gün içinde 0 °C'nin altına inip üstüne çıkan gün sayısı derlediğimiz kaynaklarda yer almadığı için verilmez; ama yüz günü bulan don ile günlük sıcaklık salınımı birlikte düşünüldüğünde kaplamanın ve birleşimlerin suyla ve donla sınanacağı açıktır.
Kar yükü ve eğimin etkisi
Konya hangi kar bölgesinde?
TS EN 1991-1-3 (2007) Ulusal Eki'ndeki listeye göre Konya il merkezi II. kar bölgesindedir. II. bölgede yer kar yükü rakımla artar: 700 m'ye kadar 0,75 kN/m², 800 m'de 0,85, 900 m'de 0,95 ve 1000 m'de 1,05 kN/m². Konya yaklaşık 1000 m yükseklikte olduğundan il merkezi için tablo değeri 1,05 kN/m²'dir. 1 kN/m² yaklaşık 102 kg/m²'ye denk geldiğinden bu, kabaca 105 kg/m² mertebesinde bir tasarım sınır değeridir; çatıda her kış o kadar kar biriktiği anlamına gelmez. Tablo notu 1000 m üzerinde değerlerin artırılmasını söyler; nasıl uygulanacağı standart metninden ve mühendisten öğrenilmelidir.
Listede ilçeler farklı bölgelerde görünür: Cihanbeyli, Karapınar ve Kulu I. bölgede; Akşehir, Beyşehir, Bozkır, Çumra ve Ereğli II. bölgededir. Liste eski ilçe yapısını yansıttığı için sonradan kurulan ilçelerin bölgesi buradan okunamaz. İlçe notları için hizmet bölgeleri sayfasına bakılabilir. MGM kayıtlarında Konya'da ölçülen en yüksek kar kalınlığı 66 cm'dir (Şubat 1945).
Eğim arttıkça çatıdaki kar nasıl değişir?
Standarda göre çatıdaki kar yükü, yer kar yükünün çatı şekil katsayısıyla çarpılmasıyla bulunur; maruz kalma ve ısı katsayıları da hesaba girer. Tek ve çift eğimli çatılarda şekil katsayısı 0° ile 30° arasında 0,8'dir; 30° ile 60° arasında doğrusal azalır, 60° ve üzerinde sıfır kabul edilir. Kısacası eğim arttıkça çatıda kalan kar azalır. Ancak karın kaymasını engelleyen bir kar tutucu ya da saçak parapeti varsa katsayı en az 0,8 alınır; yani kar tutucu eklemek eğimin sağladığı yük azalmasını ortadan kaldırır. Vadi, çıkıntı ve yüksek duvar dibinde kar birikmesi ayrıca hesaplanır. Terimler için sözlükteki kar yükü ve çatı eğimi maddelerine, eğim seçimi için çatı eğimi nasıl seçilir yazısına bakılabilir.
Don, buz seti ve düşen buz
Kaplamaya ve birleşimlere giren su donunca hacmi artar; bu yüzden don dayanımı belgeli ürün seçmek önemlidir. Kil kiremitler için TS EN 539-2 don dayanımının nasıl deneneceğini tanımlar; çevrim sayısı ve kabul ölçütü ürün belgesinden ve üreticiden öğrenilmelidir.
Buz seti ise ısı yalıtımıyla ilgilidir. ABD Enerji Bakanlığı'na bağlı PNNL'nin rehberine göre çatıda kar varken ısıtılan mekândan kaçan ısı kaplamanın altını donma noktasının üzerine çıkarır, kar alttan erir, su soğuk saçakta yeniden donar ve buz "barajı" oluşur; biriken su kaplamanın altına sızabilir. Önlem sırası: önce hava kaçaklarını kapatmak, sonra tavan yalıtımı, ardından saçaktan girip sırttan çıkan havalandırma. Rehberin sayısal değerleri ABD iklimine göre verildiğinden Türkiye'ye aynen aktarılmamalıdır. Kavram için buz seti maddesine bakılabilir.
Türkçe bir akademik çalışma (Çakıcı, 2018) saçaktaki buz sarkıtlarının hava ısınınca kopup düşerek zarar verebildiğini, güneşle ısınan metal çatının buz kütlesini alttan ısıtıp kopmasını kolaylaştırabildiğini anlatır. Bu nedenle kar tutucu, giriş, yaya yolu ve otopark üzerindeki çatılarda ayrıca değerlendirilir. Derlediğimiz kaynaklarda belirli bir eğimde kar tutucuyu zorunlu kılan bir Türkiye hükmü yer almaz; bu yüzden "zorunludur" denmez. Bir üretici kılavuzu da kar tutucunun düşme koruması olmadığını, yerleşiminin eğime ve yer kar yüküne göre belirlendiğini söyler.
Metal çatıda sıcaklık hareketi ve rüzgâr emmesi
Metalin boyu sıcaklıkla değişir: uzama, boy, genleşme katsayısı ve sıcaklık farkının çarpımıdır. Titanyum-çinko için üreticiler 0,022 mm/(m·K) verir; bu, 100 K farkta metre başına yaklaşık 2,2 mm eder. Güneş alan metal yüzey havadan çok daha sıcak olabildiğinden bir üretici tasarımda −20 °C ile +80 °C aralığını esas alır. Bu yüzden kenet çatı sistemlerinde paneller sabit ve kayar klipslerle tutulur; aynı üreticiye göre standart panel boyu 10 m ile sınırlıdır, daha uzunu için üretici mühendisine danışılır. Konya için tek bir milimetre rakamı vermek doğru olmaz; sonuç metale, panel boyuna ve montaj sıcaklığına göre değişir. Kavram için genleşme maddesine bakılabilir.
Rüzgâr çatıda yalnızca itme değil, özellikle kenar, köşe ve mahya bölgelerinde emme (kaldırma) kuvveti de oluşturur. EN 1991-1-4'te eğimli çatı yüzeyi bölgelere ayrılır ve dış basınç katsayıları bu bölgelerin çoğunda emme yönündedir; bağlantı elemanı ve kiremit gibi yerel elemanlar için ayrı katsayı kullanılır. MGM'ye göre Konya'da günlük en hızlı rüzgâr 32,4 m/s ile 18 Nisan 2012'de ölçülmüştür. Kenar ve köşelerde kaç ek bağlantı gerektiği ürüne ve çatı geometrisine bağlıdır; üreticinin güncel montaj kılavuzuna bakılmalıdır. Kavram için rüzgâr emmesi maddesine bakılabilir.
İklim etkilerinin çatıdaki karşılığı
| İklim etkisi | Çatıda yol açtığı durum | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Kar yükü (II. bölge) | Taşıyıcıya düşey yük, birikme noktaları | Statik hesap, eğim, kar tutucu etkisi |
| Yılda yaklaşık 103 don olaylı gün | Birleşimlerde donma hasarı, saçakta buz | Don dayanımı belgeli ürün, havalandırma |
| Gün içi sıcaklık farkı | Metalde genleşme ve büzülme | Sabit ve kayar klips, panel boyu |
| Rüzgâr | Kenar ve köşede emme kuvveti | Bağlantı, üreticinin montaj kılavuzu |
| Soğuk kış | Isı kaybı, yoğuşma, buz seti | Isı yalıtımı, buhar kontrolü |
Isı yalıtımı ve yoğuşma
TS 825, iklim bölgesine göre izin verilen en yüksek ısı geçirgenlik değerlerini tanımlar; bölgeye göre sınır değer vardır, güncel değer proje aşamasında kontrol edilir. Havalandırmalı (soğuk) metal çatıda iç mekândaki sıcak ve nemli hava buharı kesit boyunca dışarı taşır; kesit iyi kurulmamışsa metalin soğuk iç yüzünde yoğuşma ve donma olur, bu da korozyona ve ahşap çürümesine yol açar. Bir titanyum-çinko üreticisi iki önlem sayar: yalıtımın iç tarafında buhar kontrol tabakası ya da dış tarafında dış havayla havalandırılan boşluk. Katman düzeni için çatı yalıtımı katmanları ve buhar bariyeri yazısına bakılabilir.
Karar vermeden önce
Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 40. maddesi, çatı eğimlerinin çatı malzemesi, yörenin mimari özelliği ve iklim şartları dikkate alınarak ilgili idarenin tasvibiyle belirleneceğini söyler; iklim, mevzuatta da ölçüt olarak geçer. Çatı yenilemeden önce şunlar sorulabilir:
- Rakım ve kar bölgesi proje ve statik açıdan kontrol edildi mi?
- Kaplamanın don dayanımı, rüzgâr bağlantısı ve eğim sınırı için üreticinin güncel belgesi var mı?
- Kar tutucu ve saçak önlemleri giriş ve yaya alanlarına göre planlandı mı?
- Metalde panel boyu, genleşme payı ve klips düzeni belli mi?
Kaplama seçiminde kiremit çatı sistemleri ve kenet çatı yan yana değerlendirilebilir; alan ve malzeme ön hesabı için çatı hesaplayıcı kullanılabilir, yerinde keşif için Rızaoğlu Çatı ile iletişime geçilebilir.
Sıkça sorulan sorular
Konya'da çatıda hangi kar yükü hesaba katılır?
TS EN 1991-1-3 (2007) Ulusal Eki'ne göre Konya il merkezi II. kar bölgesindedir ve 1000 m için yer kar yükü tablo değeri 1,05 kN/m²'dir; bu yaklaşık 105 kg/m² mertebesinde bir tasarım sınır değeridir. Çatıdaki gerçek yük eğime, rüzgâra ve kar birikme noktalarına göre değişir. Hesap, güncel standart ve rakım dikkate alınarak yetkili mühendis tarafından yapılmalıdır.
Konya'da yılda kaç gün don olur?
Selçuk Üniversitesi'nin 1975-2006 verisiyle yaptığı çalışmaya göre Konya'da yılda yaklaşık 103 gün don olayı, yani sıcaklığın 0 °C'ye düştüğü gün görülür; bunun yaklaşık 69'u kış aylarındadır. Bu sayı güncel yıllara göre değişebilir ve gün içindeki donma-çözülme döngüsü sayısı değildir.
Konya'da kar tutucu zorunlu mu?
Derlediğimiz kaynaklarda belirli bir eğimde kar tutucuyu zorunlu kılan bir Türkiye hükmü yer almaz. Yoğun kar alan bölgelerde, giriş, yaya yolu ve otopark üstünde ve kaygan yüzeyli kaplamalarda genellikle düşünülür. Üreticiler kar tutucunun düşme koruması olmadığını ve yerleşiminin eğime ve kar yüküne göre belirlendiğini belirtir.
Metal çatı Konya'da kullanılabilir mi?
Üretici kılavuzları metal kaplamalar için genleşme payı, kayar klips, kar tutucu, havalandırma ve buhar kontrolü gibi önlemleri tanımlar. Bunlar doğru uygulandığında iklim, metal çatıyı tek başına dışlayan bir etken sayılmaz. Panel boyu, eğim ve katman düzeni üreticinin güncel montaj kılavuzuna göre projede belirlenmelidir.
Çatı ısı yalıtımında Konya'ya özel bir sınır değer var mı?
TS 825, iklim bölgesine göre izin verilen en yüksek ısı geçirgenlik değerlerini tanımlar. Standart yenilendiği için güncel tablo ve Konya'ya uygulanan değer proje aşamasında kontrol edilmelidir. Yalıtım kalınlığı malzemeye ve çatı kesitine göre ayrıca hesaplanır.